Our Blog

Ngói âm dương Lũng Rì, Cao Bằng

Ngói âm dương Lũng Rì, Cao Bằng – 7 ngày 7 đêm, không rời khỏi ngọn lửa, chỉ để tạo ra một viên ngói.

Mình đã đặt chân đến một vùng núi phía Đông Bắc nơi có một ngôi làng sống cùng đất và lửa suốt hàng trăm năm. Kỳ thực, trước đây mình chưa từng thật sự hiểu “Âm – Dương” là gì. Nó luôn là một khái niệm vừa xa xôi, vừa trừu tượng. Nhưng khi đến nơi này, qua lời kể mộc mạc của những người thợ làm ngói, của các cô chú trong làng mình nhận ra âm dương không nằm trong những triết lý quá cao siêu. Nó hiện diện trong chính những thứ họ làm mỗi ngày – mái ngói âm dương.

Hai thái cực âm và dương đã in sâu vào tiềm thức và trở thành 1 phần trong cách mà người Việt nhìn nhận thế giới. Nó không phải là 1 vật thể hữu hình mà là một thuộc tính tồn tại trong mọi sự vật hiện tượng. Người xưa tin rằng: “ Trong âm có dương – trong dương có âm”

Giống vậy, mái ngói được cấu tạo bởi một viên ngửa lên được gọi là ngói âm, một viên úp xuống được gọi là ngói dương. Chúng đan xen, gối lên nhau, tạo nên sự cân bằng. Ở mỗi vùng đất, mái ngói lại mang một hình thái khác nhau, phụ thuộc vào thổ nhưỡng, khí hậu và cách con người làm ra nó.

Ở Cao Bằng, vẫn có một nơi mà ngọn lửa luôn bập bùng cháy trong lò nung hàng trăm năm, nối dài một nghề truyền thống làm ngói hoàn toàn thủ công giữa biết bao đổi thay của thời đại

Ở NƠI GIỮ LỬA ĐỂ GIỮ NGHỀ

KHÔNG SƠN, KHÔNG HOẠ TIẾT CHỈ CÓ ĐẤT – NƯỚC – LỬA VÀ ĐÔI BÀN TAY CỦA NGƯỜI THỢ.

Từng viên ngói được tạo ra theo cách thủ công, lặng lẽ như chính nhịp sống của vùng đất này. Và cho đến hôm nay, những mái ngói ấy vẫn âm thầm che nắng, che mưa, đồng thời giữ lại một nghề truyền thống đã đi qua hàng trăm năm tuổi.

Cách thành phố Cao Bằng khoảng 30km tại xóm Lũng Rì, xã Tự Do Cao Bằng một ngôi làng yên bình cổ kính nằm giữa thung lũng, bao quanh là núi đá với kiến trúc nhà sàn, lợp ngói âm dương vô cùng độc đáo Với ý thức về tộc người và bản sắc văn hoá của cộng đồng người Nùng An tại đây gần như 100% hộ dân cư đều là nhà sàn lợp ngói âm dương, dù có dựng nhà mới.

Ngày trước, làm ngói để dùng. Hôm nay, làm ngói… để sống. “Những viên ngói từ Lũng Rì đã đi ra khỏi ngôi làng nhỏ này, đến nhiều nơi khác nhau và dần góp mặt trong các thiết kế hiện đại như một cách để gìn giữ và lan tỏa nét đẹp của những viên mái ngói thủ công.”

TỪ BÙN ĐẤT NÊN CHỐN CHE NẮNG – CHE MƯA.

Mái ngói âm dương – hay người dân nơi đây vẫn gọi là mái máng – được tạo nên từ những thứ rất quen thuộc: đất, nước và lửa. Không có vật liệu cầu kỳ, không có công nghệ phức tạp, nhưng qua bàn tay của người thợ, những thứ tưởng chừng đơn giản ấy lại trở thành một mái nhà vững chãi, đủ để che nắng, che mưa và thích nghi với khí hậu khắc nghiệt của vùng núi.

Để làm ra được mái máng chất lượng tốt, bà con phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ, kỳ công và mất vài tháng trời để hoàn thành.

Đầu tiên, cũng là công đoạn khó khăn nhất: CHỌN ĐẤT. người thợ phải đi tìm nguồn đất, xác định được khu vực có đất tốt rồi đào, bỏ lớp đất mặt lên phía trên để lấy phần đất dẻo và mịn bên dưới. Sau đó tiến hành đào hố, bóc tơi đất, lọc đất sao cho không được dính đất tạp, cát, đá rồi cho nước vào ngâm.

Sau khi ngâm nước chính là một công đoạn vô cùng đặc biệt. Mình thực sự chưa bao giờ chứng kiến một kỹ thuật làm ngói truyền thống – không sử dụng bất kì loại máy móc hiện đại nào như ở đây. Sử dụng sức trâu để nhào đất. Bởi thông thường trâu nhào đấy sẽ khiến cho đất nhuyễn hơn, mịn hơn và lọc được các loại tạp chất mà máy móc hay công nghệ không thể làm tốt.

Thông thường trâu sẽ nhào đất trong khoảng 5 ngày mỗi ngày 20 – 40 phút mới bắt đầu đến công đoạn tiếp theo. Tiếp đến là công đoạn tạo hình, đất được tạo thành khối hình chữ nhật. Khi làm, người thợ dùng một thanh tre xoa nước nén chặt bề mặt trụ đất, lấy thước đo đánh dấu chia đôi trụ đất, đánh dấu chiều bề dày đúng 1cm rồi lấy dụng cụ cắt đất đưa vào khuôn.

Khuôn làm ngói máng có hình tròn, đường kính khoảng 25cm, trên thân khuôn có 4 điểm gờ chia đều nhau và như vậy mỗi lần đưa đất vào khuôn có thể làm được 4 viên ngói, khuôn được đặt trên 1 bệ xoay. Chỗ điểm gờ trên khuôn tạo rãnh mỏng để khi đất khô có thể bẻ rời thành từng viên ngói. Khi vã đất vào khuôn, người thợ vừa xoay vừa nén đất sao cho đều và chặt, sau đó mới đưa thước cắt vào cắt gọt. Công đoạn tiếp theo là phơi trên nền đất được phủ lớp trấu mục đích là để ngói còn chưa khô khỏi dính xuống bề mặt đất và bảo đảm độ khô ráo.

ĐẤT – LỬA

Lửa là yếu tố quyết định sự “sống còn” của một viên ngói. Nhưng với người làm nghề, lửa không chỉ để nung mà là thứ phải “hiểu” và “điều khiển” được.

Để hoàn thành một mẻ nung, người thợ phải túc trực bên lò suốt 7 ngày 7 đêm, gần như không rời mắt khỏi ngọn lửa. Nhiệt độ trong lò không được đo bằng máy, mà được cảm nhận bằng kinh nghiệm: bằng màu lửa, bằng mùi đất, bằng cả âm thanh phát ra từ bên trong lò.

Ở những giai đoạn khác nhau, lửa sẽ mang những “tính cách” khác nhau. Khi bắt đầu, lửa phải nhỏ và đều để hong khô hoàn toàn phần nước còn sót lại trong đất. Nếu đốt lớn ngay từ đầu, hơi nước bên trong sẽ giãn nở đột ngột, khiến viên ngói nứt vỡ từ bên trong – dù bên ngoài vẫn còn nguyên vẹn.

Khi nhiệt độ tăng dần đất bắt đầu chuyển hóa. Đây là lúc xảy ra quá trình “kết khối” – khi các hạt đất liên kết chặt lại với nhau, tạo nên độ cứng và độ bền cho viên ngói. Nếu nhiệt không đủ, ngói sẽ giòn, dễ vỡ. Nếu quá nhiệt, ngói có thể bị cong, biến dạng hoặc “cháy già”, mất đi khả năng chống thấm.

Mỗi lò nung có thể cho ra từ 15.000 đến 18.000 viên ngói. Ngói được xếp kín, chồng lên nhau cho đến khi đầy lò. Không còn lối đi bên dưới, người thợ phải trèo lên phía trên để tiếp tục xếp và kiểm tra. Không gian trong lò chật hẹp, nhiệt độ cao, khói và bụi luôn bao phủ, đó là môi trường mà họ đã quen thuộc suốt nhiều năm.

Nhưng điều khó nhất không nằm ở sức nóng, mà là sự ổn định. Ngọn lửa trong lò nung không chỉ là yếu tố kỹ thuật. Nó là một dạng tri thức – được truyền lại không qua sách vở, mà qua quan sát và trải nghiệm. Người mới có thể học cách nhóm lửa trong vài ngày, nhưng để “đọc” được ngọn lửa, đôi khi phải mất hàng chục năm.

Vì vậy, mỗi mẻ ngói không chỉ là sản phẩm của đất và lửa. Nó là kết quả của thời gian, của kinh nghiệm, và của sự kiên trì được tích lũy qua nhiều thế hệ.

NHỮNG ĐÔI BÀN TAY GIỮ NGHỀ

Đằng sau mỗi viên ngói là dấu ấn của con người. Những đôi bàn tay đã quen với bùn đất, với sức nóng của lò nung, với nhịp điệu lặp đi lặp lại qua từng ngày. Công việc vất vả, thu nhập không cao so với nhiều ngành nghề khác, nhưng họ vẫn gắn bó. Không phải vì không có lựa chọn, mà vì họ hiểu giá trị của nghề. Đó không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là di sản. Một thứ cần được giữ lại – không phải bằng lời nói, mà bằng hành động, bằng sự tiếp nối.

Nếu bạn yêu văn hoá dân tộc, du lịch và những làng nghề truyền thống của Việt Nam, hành trình này dành cho bạn.
Bạn đã từng đến Làng ngói âm dương Lũng Rì, Cao Bằng chưa? Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn nhé.

Hiểu hơn về Touch Vietnam tại đây:

Website: Touchvietnam.vn & tachtach.vn
Facebook: https://www.facebook.com/touchvietnamofficial
Instagram: / touchvietnam.vn